Een uitdrukking uit de 19e eeuw die je vandaag de dag nog steeds tegenkomt: stadse fratsen. De term verwijst naar afkeurenswaardige gedragingen van stadsbewoners, en werd vroeger vooral in de provincie Groningen gebruikt om te wijzen op gedrag dat als aanstellerig of onnodig modieus werd gezien. Het woord “fratsen” staat voor nukken, grillen of overdreven gedoe. Samen met “stads” krijg je dus zoiets als: de verwaande of geaffecteerde manieren van iemand uit de stad.
Waar komt de uitdrukking vandaan?
De uitdrukking stadse fratsen stamt uit de 19e eeuw en was met name in gebruik in en rond de stad Groningen. Op het platteland keek men soms neer op de gewoonten van stadslui. Wie zich anders gedroeg dan de dorpsgemeenschap gewend was, had “stadse fratsen”. Het was geen compliment.
Een bekend citaat komt uit het dialect: “Den Achterhook, dêê zik lange gôôd, d.w.z. trugge het hollen, begint, zoo zĕŭtjes an, dêê stadse fratsen nao te apen.” Vertaald: de Achterhoek begint langzaam de stadse fratsen na te apen. Het laat zien hoe de uitdrukking werd gebruikt om stedelijke invloeden op het platteland te beschrijven, en dat met een flinke dosis argwaan.
Marten Toonder en de Bommelverhalen
De uitdrukking kreeg een extra bekendheid dankzij de striptekenaar Marten Toonder. Hij gebruikte “stadse fratsen” in één van zijn Bommelverhalen, namelijk “De pier-race” uit 1949. Toonder was een meester in het gebruiken van ouderwetse en regionale uitdrukkingen in zijn strips. Daardoor leefden zulke begrippen voort bij een breed publiek, ook bij mensen die de dialectachtergrond niet kenden.
De figuur Olivier B. Bommel beweegt zich in een wereld vol statusvertoon, aanstellerij en overdreven gedoe. Dat maakt “stadse fratsen” een uitdrukking die perfect past bij de toon van die verhalen.
Wat is precies de betekenis van “fratsen”?
Het woord “fratsen” staat op zichzelf al voor grillen, nukken of overdreven gedoe. Je kunt iemand verwijten dat die “fratsen maakt” als hij of zij zich aanstelt of moeilijk doet zonder goede reden. Voeg je daar “stads” aan toe, dan gaat het specifiek om het gedrag dat hoort bij de stad: modieus, soms pretentieus, en afwijkend van de eenvoudige plattelandsgewoonten.
De combinatie van beide woorden geeft dus een dubbele lading: het gaat niet alleen om aanstellerij, maar om een bepaald soort aanstellerij die van buiten komt en als neerbuigend of onecht wordt ervaren door de lokale gemeenschap.
Stadse Fratsen als naam voor winkels en publicaties
De uitdrukking is door de jaren heen ook gebruikt als naam voor uiteenlopende initiatieven, juist omdat de term herkenbaar en kleurrijk klinkt. Zo was er in Groningen een designwinkel met de naam Stadse Fratsen, gevestigd in de Zwanestraat. Deze winkel bestond ruim 25 jaar en was een begrip in de stad. In 2016 besloot eigenaar Martin Wierenga de winkel te sluiten en op dezelfde plek een kookwinkel te openen onder de naam Roerom.
Daarnaast gebruiken de Gemeente Groningen en Stichting Monument en Materiaal Groningen de naam voor een reeks archeologische rapporten. Deze publicaties, die Stadse Fratsen heten, behandelen archeologische vondsten en onderzoeken uit de stad Groningen. De naam past goed bij de inhoud: het gaat om typisch stedelijke verschijnselen, opgegraven uit de grond van de stad.
Hoe gebruik je de uitdrukking vandaag nog?
In het dagelijkse taalgebruik is “stadse fratsen” een wat ouderwetse maar beeldende uitdrukking. Je kunt hem gebruiken als iemand zich aanstelt of overdreven doet, zeker als dat gedrag wordt gezien als typisch voor de “grote stad” of als iemand zich boven zijn stand gedraagt. Het heeft altijd een licht spottende of afkeurende toon.
Doordat de uitdrukking niet meer alledaags is, heeft hij ook iets grappigs gekregen. Als je hem gebruikt, klinkt het bijna nostalgisch, als een knipoog naar vroeger. Dat maakt hem juist leuk om in te zetten als je iemand op een vriendelijke manier op de hak wilt nemen.
Veelgestelde vragen
Wat betekent de uitdrukking “stadse fratsen” precies?
“Stadse fratsen” betekent afkeurenswaardige of aanstellerige gedragingen van stadsbewoners. De term werd vroeger, met name in de omgeving van Groningen, gebruikt door plattelanders om te beschrijven hoe stadslui zich gedroegen: modieus, pretentieus of overdreven. “Fratsen” staat voor grillen en nukken.
Heeft Marten Toonder de uitdrukking bedacht?
Nee, Marten Toonder heeft de uitdrukking niet bedacht. De term bestond al in de 19e eeuw. Toonder gebruikte “stadse fratsen” in zijn Bommelverhaal “De pier-race” uit 1949, waardoor de uitdrukking bij een breder publiek bekend werd en bleef voortleven.
Waarom worden archeologische rapporten in Groningen “Stadse Fratsen” genoemd?
De archeologische rapporten van de Gemeente Groningen en Stichting Monument en Materiaal Groningen dragen de naam Stadse Fratsen omdat ze gaan over typisch stedelijke verschijnselen die worden opgegraven in de stad Groningen. De naam verwijst op een speelse manier naar het stedelijke karakter van de vondsten en het onderzoek.
Is “stadse fratsen” een dialectwoord of gewoon Nederlands?
De uitdrukking heeft zijn wortels in het gebruik rondom Groningen en was in de 19e eeuw vooral in die regio gangbaar. Het is geen puur dialectwoord, maar een Nederlandse uitdrukking met een regionale oorsprong. Tegenwoordig wordt hij af en toe nog gebruikt in het algemeen Nederlands, al klinkt hij wat ouderwets.
